Okólnik – symbol wojennego losu warszawskich bibliotek

 

1 sierpnia 2019 r. mija 75. rocznica wybuchu Powstania Warszawskiego. Warto z tej okazji przypomnieć o nieodwracalnych stratach jakie poniosły warszawskie biblioteki podczas II wojny światowej, w tym po upadku Powstania Warszawskiego, kiedy Niemcy w akcji odwetowej podpalili zbiory specjalne przechowywane w gmachu Biblioteki Ordynacji Krasińskich przy ul. Okólnik 9 – zwyczajowo określanej mianem “Okólnika” czy “Biblioteki na Okólniku”.


Biblioteka Ordynacji Krasińskich została założona przez hrabiego Wincentego Krasińskiego w 1844 r. ale historia jej zbiorów, podobnie jak w przypadku większości rodzinnych bibliotek, sięgała wieku XVI. Utworzona pod zaborem rosyjskim jako instytucja ordynacka początkowo miała charakter prywatny. W 1860 r. po włączeniu do jej zbiorów kolekcji Konstantego Świdzińskiego (tzw. Muzeum Polskie) stała się instytucją publiczną. W tym czasie mieściła się w pałacu Czapskich na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie.

Fot. 1 i 2 – sale Biblioteki Ordynacji Krasińskich w pałacu Czapskich  Warszawie, ok. 1910 r., Domena Publiczna, źródło: Polona.pl

Lata świetności Biblioteki przypadają na okres dwudziestolecia międzywojennego. To wówczas książnica zyskała nową siedzibę przy ul. Okólnik w Warszawie. Nowoczesny i stylowy gmach powstał z inicjatywy i nakładem Edwarda Krasińskiego a jego budowa według projektu Juliusza Nagórskiego trwała kilkanaście lat. W 1913 r. do częściowo wykończonego nowego budynku przeniesiono zbiory biblioteczne, by od stycznia 1914 r. udostępniać je w tymczasowej czytelni w lokalu gotowego skrzydła mieszkalnego. Uroczyste i oficjalne przekazanie dla użytkowników najokazalszej i najnowocześniejszej wówczas siedziby bibliotecznej Warszawy nastąpiło w 1930 r.

Fot. 3 – Fasada Gmachu Biblioteki i Muzeum Ordynacji Krasińskich przy ul. Okólnik w Warszawie, ok. 1930 r., na frontonie umieszczono rodowe zawołanie Krasińskich: “Amor patriae nostra lex” [miłość ojczyzny naszym prawem], Domena Publiczna, źródło: Polona.pl

Zbiory biblioteczne udostępniano prezencyjnie chociaż umożliwiano także wypożyczenia na zewnątrz w celach naukowych i na wystawy.

Fot. 4,5,6  – Biblioteka i Muzeum Ordynacji Krasińskich przy ul. Okólnik w Warszawie, ok. 1931 r., Domena Publiczna, źródło: Polona.pl

Fot. 7 – Katalog Biblioteki Ordynacji Krasińskich ok. 1930, Domena Publiczna, źródło: Polona.pl

 

Fot. 8 – Magazyn Biblioteki Ordynacji Krasińskich ok. 1930, Domena Publiczna, źródło: Polona.pl

Przed II wojną światową zbiory Biblioteki liczyły około 250 000 jednostek i według szacunków z 1930 r. obejmowały:

  • 5815 rękopisów,
  • 1755 druków z XV i XVI wieku,
  • 86 292 tytułów dzieł nowszych (w ponad 200 000 tomów),
  • 809 atlasów, map i planów,
  • 670 dyplomów,

Poza wszelkimi spisami pozostawała jeszcze znaczna liczba rękopisów. Na ów zasób złożyły się historyczne kolekcje Krasińskich (w 1862 r. było to 4 688 dzieł), ich rodzinne zbiory i archiwa ofiarowywane sukcesywnie bibliotece ordynackiej, kolekcja Muzeum Polskiego Konstantego Świdzińskiego (30 000 woluminów) oraz wiele innych, pomniejszych księgozbiorów prywatnych, które przekazywano Bibliotece w darze, zapisywano w testamentach bądź powierzano jako depozyty.*

II wojna światowa

We wrześniu 1939 r. budynek Biblioteki został uszkodzony, ale jej zbiory nie ucierpiały. W maju 1941 r. władze okupacyjne włączyły Bibliotekę do utworzonej rok wcześniej Staatsbibliothek Warschau i rozpoczęły przemieszczanie stołecznych zbiorów bibliotecznych. Okólnik został wyznaczony jako miejsce przechowywania zbiorów najcenniejszych. Do kolekcji specjalnych rodu Krasińskich dołączono rękopisy i stare druki m.in. dwóch największych bibliotek warszawskich: Narodowej i Uniwersyteckiej. Tym samym w Bibliotece na Okólniku znalazło się ok. 400 tys. jednostek, stanowiąc prawdopodobnie najcenniejszy zbiór książek na ziemiach polskich.

Powstanie Warszawskie

Podczas Powstania niemal w całości spłonęły magazyny Biblioteki, ale zbiory najcenniejsze, przeniesione wcześniej do piwnic budynku, ocalały. Niestety, w październiku 1944 r., po upadku Powstania Warszawskiego i wbrew warunkom układu kapitulacji, niemieckie oddziały Brandkommando podpaliły zbiory biblioteczne znajdujące się na Okólniku. Tym samym unicestwiono 26 000 rękopisów, 2500 inkunabułów, 80 000 starych druków, 100 000 rysunków i grafik, 50 000 nut i teatraliów a także obszerne kolekcje map i atlasów oraz dużą część katalogów i inwentarzy. Spaleniu uległy m.in. fragmenty rękopisu „Pana Tadeusza” Mickiewicza, materiały literackie Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego.

Fot. 9 – Fragment elewacji budynku Biblioteki i Muzeum Ordynacji Krasińskich przy ul. Okólnik w Warszawie, ok. 1945 r.,Domena Publiczna, źródło: Polona.pl

Lata powojenne i czasy współczesne

Po wojnie gmach na Okólniku otrzymała w roku 1958 Biblioteka Narodowa, której już wcześniej przekazano ocalałą część zbiorów Biblioteki Ordynacji Krasińskich. W częściowo odbudowanym budynku dawnej BOK umieszczono niektóre pracownie BN, głównie drukarnię, introligatornię specjalistyczną i wydawnictwo. Nieprzystosowana do takich funkcji, nieremontowana i nierestaurowana budowla szybko niszczała i zmieniała swój charakter. Biblioteka Narodowa opuściła ją w roku 1989, po przeprowadzce do nowej siedziby na Polu Mokotowskim. Następnie był „Okólnik” przez pewien czas siedzibą NSZZ „Solidarność”– Regionu Mazowsze. Od wielu lat, z powodu niewyjaśnionego stanu prawnego, centralna część gmachu, opuszczona, niszczeje*

O wojennej zagładzie książek i unicestwieniu cennych zbiorów bibliotecznych przypomina Urna – szklany pojemnik zamknięty w obudowie z pleksiglasu, zawierający spopielałe szczątki rękopisów i starodruków spalonych przez wojsko niemieckie w październiku 1944 r., kilka dni po upadku Powstania Warszawskiego i wydobytych z podziemi Biblioteki na Okólniku.

Fot. 10 – Urna z popiołami starodruków i rękopisów, spalonych przez oddziały Brandkommando w ramach akcji odwetowej po upadku Powstania Warszawskiego, Domena Publiczna, źródło: Polona.pl

Obecnie Urna przechowywana jest w Sali Wilanowskiej Barokowego Pałacu Krasińskich w Warszawie, zwanego także Pałacem Rzeczypospolitej i stanowiącego siedzibę zbiorów specjalnych Biblioteki Narodowej.

Fot. 101 – Sala Wilanowska w Pałacu Rzeczypospolitej, w tle szklana Urna, fot. Joanna Filimonow (CC BY-SA 3.0)

 

Okólnik stanowi swoisty symbol wojennego losu warszawskich bibliotek. Ogólnie, w czasie II wojny światowej straty bibliotek Warszawy wyniosły**:

  • 99% (406 000 jednostek) – Centralna Biblioteka Wojskowa,
  • 97% (129 00) –  Biblioteka Politechniki Warszawskiej,
  • 93% (80 000) – Biblioteka Sejmowa,
  • 90% (36 600) – Główna Biblioteka Judaistyczna przy Wielkiej Synagodze,
  • 85% (51 000) – Biblioteka Ordynacji Przeździeckich,
  • 84% (100 000) – Biblioteka Ordynacji Zamoyskich,
  • 72% (400 000) – Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy

Opracowanie: J.Filimonow
Źródła:

  • *“Biblioteka Ordynacji Krasińskich w zbiorach i publikacjach Biblioteki Narodowej”, www.bn.org.pl [dostęp 31.07.2019 r.]
  • **H. Łaskarzewska, Straty Okólnika w czasie Powstania Warszawskiego i po jego upadku. W zbiorze: Droga do Okólnika 1844–1944. Opracowanie i posłowie H. Tchórzewska-Kabata, Wydawnictwo BN, Warszawa 2005.

Komentarze